Avşar - İrəvan quberniyasının İrəvan qəzası­nın Vedibasar mahalında, keçmiş Vedi (Ararat) rayonunda, indi Ararat vilayətində kənd. Vilayət mərkəzi Artaşat (Qəmərli) şəhərindən 13 km cə­nub-şərqdə, Vedi çayından ayrılan arxın ya­nında, dəniz səviyyəsindən 835 m hündürlükdə yerləşir. 1590-cı il tarixli "İrəvan əyalətinin müfəssəl dəftər"ində "Avşar" (143, s. 172), 1728-ci il tarixli "İrəvan əyalətinin icmal dəftər"ində Vedi nahiyəsində "Əfşaryerli" formasında (143, s. 51), Qafqazın 5 verstlik xəritəsində "Avşar" kimi (348, s. 3) qeydə alınmışdır. Erməni müəlliflərinin əsərlərində kəndin 1831-ci ildə salındığı göstə­rilir (416, s. 26). Əslində, kəndin tarixi çox qə­dimdir. Belə ki "İrəvan əyalətinin müfəssəl dəftər"ində XVI əsrdə Vedi nahiyəsində Avşar adlı kəndin mövcudluğu qeyd edilir (143, s. 172). Kənddə 1831 -ci ildə 80,1873-cü ildə 886,1886-cı ildə 1059, 1897-ci ildə 1166, 1904-cü ildə 1094, 1914-cü ildə 1203, 1916-cı ildə 1160 nəfər yal­nız azərbaycanlı yaşamışdır (415, s. 84-85, 154- 155). 1918-1919-cu illərdə azərbaycanlılar er­mənilər tərəfindən qırğınlara məruz qalaraq qovulmuşlar. Bu kənddə xaricdən köçürülüb gə­tirilən ermənilər yerləşdirilmişdir. 1920-ci ildə indiki Ermənistan ərazisində sovet hakimiyyəti qurulandan sonra kənddən qovulmuş azərbay­canlılardan sağ qalanları doğma kəndlərinə qa­yıtmışlar. 1920-ci ildən sonra kənddə azərbay­canlılarla yanaşı, ermənilər də yaşamışdır. Burada 1922-ci ildə 420 nəfər azərbaycanlı, 322 erməni, 1926-cı ildə 533 azərbaycanlı, 317 er­məni, 1931-ci ildə 608 azərbaycanlı, 327 erməni yaşamışdır (415, s. 85, 155). 1831-1916-cı illərə kimi Avşar kəndində yalnız azərbaycanlılar yaşa­mışdır (415, s. 154-155). SSRİ Nazirlər Sovetinin Ermənistan ərazisindən azərbaycanlı əhalinin Azərbaycanın Kür-Araz ovalığına köçürülməsi haqqında 23 dekabr 1947-ci il tarixli qərarına əsasən, azərbaycanlılar 1948-1950-ci illərdə zorla Azərbaycana köçürülmüşdür. Hazırda orada yal­nız ermənilər yaşayır. Toponim "çevik və ovçu- luğu sevən" mənasını verən (228, s. 40) avşar oğuz tayfasının (399, s. 56) adı əsasında əmələ gəlmişdir. "Ermənistan Respublikasının inziba­ti-ərazi bölgüsü haqqında" 7 noyabr 1995-ci il tarixli yeni Qanuna əsasən, Ararat vilayətinin inzi­bati ərazisinə daxil edilmişdir (416, s. 26).

Coğrafi koordinatları: 39°50' şm. e., 44°41' ş. u.

Vedibasar mahalının aran hissəsində, Ağrıdağ vadisində, Vedi rayo­nunun mərkəzi olan Böyük Vedi qəsəbəsindən 12 km cənub-qərbdə, Vedi çayından ayrılan su arxının və İrəvan-Naxçıvan avtomobil yolunun üstün­də, İrəvan-Naxçıvan-Bakı dəmiryol xəttinin kənarında, dəniz səviyyəsin­dən 847 m yüksəklikdə kənd.

1919-cu ilə qədər kənddə ancaq Azərbaycan türkləri yaşamış, 1922- 1988-ci illərdə isə azərbaycanlılarla ermənilərin yanaşı yaşadığı qarışıq kənd olmuşdur.

Kənddə 1832-ci ildə 13 ailədə 80 nəfər (42 kişi, 38 qadın), 1873-cü ildə 115 ailədə 886 nəfər (500 kişi, 386 qadın), 1886-cı ildə isə 149 ailədə 1.059 nəfər (542 kişi, 517 qadın) azərbaycanlı yaşamışdır. Sonrakı siya­hıyaalmalarda əhalinin sayı belə dəyişmişdir: 1897-ci ildə 1.166 nəfər, 1905-ci ildə 1.094 nəfər, 1914-cü ildə 1.107 nəfər azərbaycanlı.

1918-1920-ci illərdə Vedibasar mahalının başqa kəndləri kimi, Av- şar kəndi də erməni daşnaklarının vəhşi hücumlarına məruz qalmış, ermə­ni təcavüzünə qarşı mərdliklə mübarizə aparmışlar. Bu hadisələr zamanı kəndin dinc əhalisinin bir hissəsi ermənilər tərəfindən qəddarcasına qət­lə yetirilmiş, sağ qalanlar isə kənddən didərgin düşmüşlər.

Vedibasar sovetləşəndən sonra qaçqın avşarlılar kəndlərinə dön­müşlər. Bu vaxt artıq kənddə Türkiyənin Van bölgəsindən qaçıb gəlmiş ilk erməni ailələri yerləşdirilmişdilər. Geri dönən 420 nəfər azərbaycanlı avşarlı bundan sonra ermənilərlə yanaşı yaşamağa məcbur olmuşdur.

1926-cı ildə kənddə 533 nəfər azərbaycanlı, 317 nəfər erməni, 1931-ci ildə isə 608 nəfər azərbaycanlı, 327 nəfər erməni yaşamışdır.

1946-1947-ci illərdə kənddə Türkiyə və İrandan gətirilmiş yeni erməni ailələri yerləşdirilmişdir.

1919 ci il aprel ayının 17-də isə Avşar kəndinin bütün azərbaycanlı əhalisi zorla Azərbaycana köçürümüşdür. Bu vaxt Avşar kəndində 260 ev azərbaycanlı, cəmi 50 ev erməni yaşayırdı. Azərbaycana deportasiya olu­nan avşarlılar burada 6 rayon - Salyan, Əli Bayramlı, Şəmkir, Ağcabədi, Şəki, Sabirabad rayonları arasında bölüşdürülmüşlər. İ.Stalinin ölümün­dən sonra yaranmış siyasi vəziyyətdən istifadə edən 10 avşarlı ailəsi isə 1954-cü ilin martında geriyə - doğma kəndlərinə qayıtmışlar.

Həmin ailələrdən bir qismi erməni təzyiq və təqiblərinə dözmə­yərək 1970-ci ildə yenidən Azərbaycana üz tutmuşlar.

Vedi rayonunun Avşar kəndində yaşamaqda davam edən bir neçə azərbaycanlı ailəsi isə 1988-ci ildə bütünlüklə Azərbaycana qovuldular.

Ədəbiyyat:
1. İ.Bayramov, N.Mustafa Həqiqətin Onomastikasi, İndiki Ermənistan Respublikası ərazisində tarixi-coğrafi adların dəyişdirilməsi və saxtalaşdırılması 2021
2. Əziz Ələkbərli Qərbi Azərbaycanlıların 1988-ci il soyqırımı 2010
3. Əziz Ələkbərli Qərbi Azərbaycan abidələri 2007
4. Əziz Ələkbərli Qərbi Azərbaycanda soyqırımına məruz qalmış Toponimlərimiz
5. https://erevangala500.com/